Hội thảo "Triển vọng quan hệ đối tác ASEAN-Nhật Bản sau Tuyên bố chung lần thứ hai về Hợp tác Đông Á"

Hội thảo không chỉ bàn đến thực trạng quan hệ ASEAN – Nhật Bản và hợp tác Đông Á mà còn có những kiến nghị cụ thể để thúc đẩy quan hệ và hợp tác.

Về quan hệ ASEAN – Nhật Bản, hai bên đánh giá quan hệ đối tác chiến lược đạt được nhiều tiến bộ nhưng tiến triển chậm so với quan hệ đối tác chiến lược toàn diện ASEAN – Trung Quốc.

Các đại biểu nêu nhiều thách thức đối với triển vọng quan hệ. Thứ nhất, Nhật Bản đang đánh mất vai trò lãnh đạo kinh tế so với Trung Quốc trong hợp tác Đông Á cũng như trong các hợp tác song phương. Thứ hai, các nước ASEAN không tin tưởng vào đường lối đối ngoại độc lập của Nhật Bản, đặc biệt có nhận thức cho rằng Nhật Bản đang tìm cách cô lập Trung Quốc khi đưa ra khái niệm “đồng minh dân chủ” trong quan hệ với Mỹ. Thứ ba, các nước ASEAN không có được chính sách đối ngoại và chính sách an ninh đồng nhất trong quan hệ với Nhật Bản, sau khi Nhật có nhiều nỗ lực hiện đại hóa lại quân sự, và có khả năng chuyển kỹ thuật hạt nhân sử dụng vì mục đích hòa bình sang phát triển vũ khí hạt nhân nếu đàm phán về vấn đề hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên không có triển vọng. Thứ tư, phía Nhật lo ngại sự đoàn kết trong ASEAN, đặc biệt là những bất đồng lộ rõ trong quá trình thông qua Hiến chương ASEAN.

Tuy nhiên phía Nhật đã khẳng định chính phủ Nhật Bản rất coi trọng ASEAN: là đối tác kinh tế cũng như an ninh hàng đầu ở khu vực Đông Á. Do vậy Chính phủ mới của Thủ tướng Taro Aso sẽ không thay đổi chính sách đối với ASEAN, tiếp tục ưu tiên thúc đẩy quan hệ, hỗ trợ quá trình hội nhập của ASEAN. Nhật sẽ xem xét đề nghị của ASEAN về cử đại sứ đến ASEAN tại Jakarta vào 2009.

Về hợp tác phát triển, ASEAN đánh giá cao Nhật là nước đối thoại chủ yếu đóng góp hỗ trợ xây dựng Cộng đồng ASEAN, phát triển Tiểu vùng sông Mê Công, Khu vực Phát triển Brunei – Indonesia – Malaysia – Philippines, giúp đỡ CVLM phát triển cơ sở hạ tầng. Nhật Bản cũng là đối tác quan trọng giúp ASEAN nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển nguồn nhân lực.

Về hợp tác an ninh và chính trị, hai bên đều nhận thức đây là lĩnh vực hợp tác quan trọng hàng đầu để quan hệ thực sự trở thành đối tác chiến lược. Hai bên cùng chia sẻ mối quan tâm chung về an ninh con người, an ninh môi trường, an ninh năng lượng, chống khủng bố và tội phạm xuyên quốc gia. Hai bên cùng có lợi ích thúc đẩy hòa bình và hợp tác ở Đông Á, đảm bảo sự trỗi dậy của Trung Quốc tiếp tục “hòa bình”. Đó là những có sở quan trọng để thúc đẩy hợp tác. Tuy nhiên hai bên cũng nhân thức được nhiều trở ngại. Một là, hai bên chưa chia sẻ những mối đe dọa an ninh chung. Hai là, ASEAN không phải là một thực thể và bản thân giữa các nước thành viên cũng có các chính sách và phản ứng rất độc lập về các vấn đề an ninh chính trị trong khu vực.

Về các vấn đề Đông Á, phía Nhật cho rằng Nhật Bản đang tích cực thúc đẩy hợp tác Đông Á, thông báo đã triển khai một nghiên cứu của kênh 2 về khả năng lập Đối tác Kinh tế toàn diện Đông Á bao gồm 16 nước Đông Á (CEPEA). ASEAN hoan nghênh sáng kiến của Nhật lập Viện nghiên cứu kinh tế ASEAN và Đông Á (ERIA). Hai bên cho rằng tiến trình hợp tác kinh tế khu vực phải bắt đầu từ các ASEAN+1 FTA, sau đó mới tiến tới FTA Đông Á (EAFTA) và Đối tác Kinh tế toàn diện Đông Á (CEPEA).

Phía Nhật cho biết Cải tổ LHQ là vấn đề ưu tiên cao của Nhật Bản và mong muốn ASEAN ủng hộ Nhật trở thành thành viên thường trực Hội đồng Bảo an LHQ. Các đại biểu ASEAN cho rằng Nhật Bản đang quá tập trung vào vấn đề toàn cầu (Liên Hiệp Quốc, lực lượng gìn giữ hòa bình, tăng cường ODA cho các nước châu Phi, Trung Đông…) mà chưa thể hiện lợi ích ở Đông Á, do vậy đang tạo ra một trật tự trong đó Trung Quốc đứng ở vị trí nổi bật.

Các đại biểu đều cho rằng khu vực đang gặp nhiều trở ngại trong việc xây dựng thể chế. Thứ nhất, dường như 3 cường quốc khu vực đang tập trung nỗ lực vào 3 thể chế khác nhau (Mỹ vào APEC, Trung Quốc vào APT, và Nhật Bản vào EAS). Thứ hai, chưa có được sự cân bằng quyền lực ở khu vực do vậy chưa có sự cân bằng lợi ích để đảm bảo các thể chế hoạt động hiệu quả cho lợi ích chung, do Nhật Bản, Nga và Ấn Độ chưa thực sự mạnh để có thể đóng vai trò quyết định được các vấn đề khu vực trong khi Trung Quốc và Mỹ cạnh tranh nhau.

Hội thảo đã đưa ra một số kiến nghị chính sách: hai bên cần sớm triển khai thỏa thuận Đối tác Kinh tế Toàn diện (AJCEP). Hai bên cần đẩy mạnh hợp tác tài chính – tiện tệ, đặc biệt trong bối cảnh biến động của thị trường tài chính thế giới hiện nay. Hai bên sẽ thành lập Task Force thúc đẩy hợp tác phát triển bền vững giữa hai bên (trong các vấn đề cụ thể: môi trường, năng lượng, lương thực, an ninh con người, an ninh hàng hải). Chú ý đến vai trò của kinh tế tư nhân. Hai bên cần triển khai chính sách ngoại giao công chúng (public diplomacy)  mạnh mẽ hơn. Tăng cường giao lưu nhân dân, giao lưu thanh niên. Hai bên đẩy mạnh hợp tác giáo dục, xây dựng Quĩ giáo dục ASEAN – Nhật Bản, tăng cường giao lưu giữa các trường đại học. Hai bên sẽ đẩy mạnh hợp tác y tế cộng đồng, xây dựng các bệnh viện ASEAN – Nhật Bản. Nhật cần có các biện pháp hiệu quả giúp ASEAN xây dựng 3 cộng đồng an ninh, kinh tế, và văn hóa – xã hội, và xây dựng cộng đồng Đông Á. Mục tiêu trọng tâm là thu hẹp khoảng cách phát triển, thúc đẩy tăng trưởng ở khu vực Đông Nam Á và xác lập lại vai trò cường quốc của Nhật trong việc thúc đẩy hội nhập ở Đông Á.

Qua Hội thảo, có thể thấy, Nhật và ASEAN đều muốn thúc đẩy quan hệ Đối tác chiến lược Nhật – ASEAN phát triển sâu và rộng hơn. Đây cũng là dịp để Nhật khẳng định rõ chính phủ mới của ông Aso sẽ tiếp tục coi trọng và đẩy mạnh quan hệ với ASEAN ở cả 3 diễn đàn ASEAN+1, ASEAN+3 và EAS, tiếp tục hỗ trợ thực chất cho tiến trình hội nhập ASEAN, giúp các nước thành viên mới của ASEAN thu hẹp khoảng cách phát triển, nhất là trong phát triển tiểu vùng Mê công, tranh thủ sự ủng hộ của ASEAN đối với chính sách của Nhật ở khu vực và trên thế giới.

Đồng thời, cả phía Nhật lẫn phía ASEAN đều tỏ ra lo ngại vai trò của ASEAN trong tương lai ở khu vực, đặc biệt trong bối cảnh trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc. Các nước ASEAN mong muốn Nhật Bản sẽ thúc đẩy quan hệ đối tác chiến lược với ASEAN, hỗ trợ ASEAN, đáp ứng tối đa các yêu cầu nhằm nâng cao vai trò của ASEAN./.

LTD